Duurzaamheid op de weg: hoe de bewegwijzering groener kan met hulp van een jonge onderzoeker

“Bewegwijzering is de kunst van het weglaten.”
Deze uitspraak, gehoord tijdens het Jubileumsymposium van de NBd, vat de uitdaging van de Nationale Bewegwijzeringsdienst (NBd) perfect samen. Maar hoe pas je die filosofie toe als je te maken hebt met ongeveer 100.000 borden, masten en een omvangrijk netwerk van wegbeheerders, fabrikanten en veiligheidsnormen? Sam Musters (26), pas afgestudeerd aan de TU Eindhoven, dook erin voor zijn afstudeeronderzoek – en kwam met verrassende inzichten en concrete adviezen om de NBd duurzamer te maken.
 

 
Wie is Sam?
Sam Musters studeerde af aan de master Sustainable Energy Technologies, een werktuigbouwkundige opleiding met een focus op energietransitie en duurzaamheid. Hij is gespecialiseerd in de sociale en beleidsmatige kant van circulaire materiaalstromen, de energietransitie en duurzaamheid. “Hierbij kun je bijvoorbeeld denken aan hoe we ervoor kunnen zorgen dat we materialen zo lang mogelijk gebruiken, in plaats van dat ze op de schroothoop belanden”, vertelt hij.
 
Vorig jaar startte Sam zijn afstudeeropdracht bij de NBd, tot dan toe voor hem een onbekende organisatie. “Ik zocht een maatschappelijke organisatie waar ik echt impact kon maken,” vertelt hij. “Als bewegwijzering eenmaal buiten staat verbruikt het nauwelijks tot geen energie, maar het verwerken van materialen (zoals staal en aluminium) en het produceren van bewegwijzeringsobjecten is wel heel energie-intensief. Dat maakte het zo’n interessant onderwerp.” Onder begeleiding van zowel de NBd als de universiteit koos hij voor een brede onderzoeksvraag: hoe kan de NBd zijn bewegwijzering verduurzamen?

Drie verduurzamingsmethoden
Sams onderzoek resulteerde in drie centrale pijlers, elk met eigen uitdagingen en kansen. Als eerste onderdeel oriënteerde Sam zich breed wat duurzaamheid betekent in de wereld van bewegwijzering. Welke mogelijkheden zijn er om ons bewegwijzeringsnetwerk te verduurzamen? Hij haalde er drie methoden uit die hij meenam naar het volgende onderdeel van zijn onderzoek.
 
In dit tweede onderdeel onderzocht Sam de verduurzamingsmethoden verder. “Ik berekende het duurzaamheidspotentieel met analytische modellen”, vertelt hij. “Bijvoorbeeld wat de massa van bewegwijzeringsobjecten is. Vervolgens kun je rekenen: hoeveel besparen we als we bepaalde maatregels toepassen?” Zo berekende hij het potentieel via drie invalshoeken.
 
1. Systematisch versoberen: minder is meer
“Kunnen we borden of het lettertype kleiner maken? Moeten er echt vijf bestemmingen op één bord staan, of is één voldoende?” Sam onderzocht of de 4 functionaliteiten (navigeren, oriënteren, confirmeren en manoeuvreren) van borden minder relevant worden nu er steeds meer nieuwe technieken worden toegepast op en langs de weg. Zijn conclusie: door slimme keuzes te maken en het monitoren van het gebruik van nieuwe technieken op en langs de weg, kan de NBd in de toekomst functionaliteiten uit het bewegwijzeringssysteem mogelijk weglaten. “Het is een kwestie van durven uitproberen. ‘Bewegwijzering is de kunst van het weglaten’, zei een wegbeheerder op het Jubileumsymposium in maart. Al moet je natuurlijk wel eerst testen of gereduceerde borden veilig zijn.”
 
2. Bouwnormen en veiligheidsnormen: flexibiliteit vs. over-engineering
Zo ontdekte Sam dat de NBd soms strengere eisen hanteert dan Europese wetgeving voorschrijft. Bijvoorbeeld bij draagconstructies. “We rekenen met grotere bordoppervlakten dan strikt nodig is. Dat is veilig en flexibel, maar niet altijd duurzaam.” Sams advies? Kritisch kijken naar de normen en waar mogelijk verkleinen. Uiteraard zonder de veiligheid en functionaliteit in gevaar te brengen.
 
3. Het mastenpaspoort: sleutel tot hergebruik
“Een mast gaat gerust 30 jaar mee, maar wat gebeurt ermee als hij uit de grond komt? Aannemers willen de mast best recyclen, maar dit is lastig als ze niet alles over de mast weten.” Sam pleit voor een mastenpaspoort: een digitaal dossier met technische informatie. “Nu weten we vaak niet eens wie de mast heeft gemaakt, laat staan of hij nog veilig is. Dat moet anders.”

Begeleiding van een transitie
In het derde deel onderzocht hij de beleidsmatige kant van duurzame bewegwijzering. Centraal stond de vraag: hoe begeleid je als organisatie een duurzame transitie waarbij de hele keten meegaat? “Stel, je verduurzaamt op grote schaal,” vertelt Sam. “Dan is de uitkomst waarschijnlijk een verzameling van verschillende, kleinere pogingen om te verduurzamen. Vaak zijn het verschillende initiatieven waaruit verschillende lessen kunnen worden getrokken die samen ‘de oplossing’ vormen.”
 
“Je ziet nu dat verschillende partijen in de keten al experimenteren, zoals aannemers en wegbeheerders. Als NBd kun je daarin licht sturen en begeleiden. Zo kun je bijvoorbeeld partijen met elkaar verbinden, samen onderzoek doen, van elkaar leren, en het breder toepassen. Bijvoorbeeld door het organiseren van evenementen waar verschillende partijen bij elkaar komen om ideeën en kennis uit te wisselen. Denk hierbij aan symposia, workshops en lezingen. Dit is een actie die zorgt dat de transitie van A naar B gaat.”

Terugblik: een jaar vol inzichten
Het onderzoek van Sam was niet alleen theoretisch. Hij sprak met verschillende wegbeheerders, fabrikanten, aannemers, het ministerie en het Nationaal Dataportaal Wegverkeer (NDW). “Het mooie was dat ik echt in de praktijk kon duiken. Ik leerde dat duurzaamheid niet alleen over materialen gaat, maar ook over samenwerking en kennisdeling.”
 
Zijn verdediging was spannend, maar succesvol. “De professoren gingen er vol in, maar ik had goede begeleiding van de NBd en de TU/e. Met name Stephen Jansen hielp mij bij het kiezen van een onderwerp en heeft mij de hele route begeleid. Uiteindelijk hebben we het lekker gevierd!” 

Van onderzoek naar advies: vier actiepunten voor de NBd
Hoewel het werk erop zat na het afronden van zijn onderzoek, bleef hij nog iets langer bij de NBd. “Ik werd gevraagd of ik nog wilde blijven om een speciaal rapport te schrijven”, vertelt Sam. “Mijn opdracht was om een advies aan de NBd te schrijven met een aantal concrete aanbevelingen. In mijn afstudeeronderzoek beschreef ik veel knoppen waaraan te draaien valt.” Afgelopen zomer zette Sam zijn onderzoek om in een prioriteitenlijst waar de NBd vandaag mee aan de slag kan.

1. Praktische versoberingsonderzoeken
“Kunnen we borden kleiner maken zonder de veiligheid aan te tasten? Dat vraagt om pilots en human factors-onderzoek. Ik denk dat we in tien jaar 25% materiaal kunnen besparen.”

2. Proeftuin retroreflecterende bewegwijzering
“Sommige borden zijn nu intern verlicht. Retro-reflecterende borden besparen energie, maar zijn ze veilig genoeg? Laten we het testen!”

3. Mastenpaspoort en datamanagement
“Als we beter bijhouden welke masten waar staan en hoe ze zijn gemaakt, zijn ze eenvoudiger te hergebruiken.”

4. Aggregatie en kennisontwikkeling
“De NBd moet hét kenniscentrum voor bewegwijzering worden. Organiseer symposia, deel kennis, en breng partijen bij elkaar! Zo houd je elkaar op de hoogte van welke verduurzamingsmethode werkt, en welke niet. ”